ผลข้างเคียงของการรับประทานอาหารเหลวใส และอาหารสายยางการรับประทาน อาหารเหลวใส (Clear Liquid Diet) และ อาหารสายยาง (Tube Feeding) มักใช้ในบริบทที่ต่างกัน โดยอาหารเหลวใสใช้เตรียมตัวผ่าตัดหรือพักลำไส้ ส่วนอาหารสายยางใช้เพื่อโภชนาการระยะยาว ผลข้างเคียงจึงมีความแตกต่างกันดังนี้ครับ
1. ผลข้างเคียงของ "อาหารเหลวใส" (Clear Liquid Diet)
คืออาหารที่มองทะลุภาชนะได้ เช่น น้ำซุปใส น้ำขิง น้ำผลไม้กรองกาก
ภาวะขาดสารอาหารและพลังงาน: เนื่องจากมีเพียงน้ำตาลและเกลือแร่เล็กน้อย ไม่มีโปรตีนและไขมัน หากทานติดต่อกันเกิน 3-5 วัน จะทำให้ร่างกายทรุดโทรมและกล้ามเนื้ออ่อนแรงได้ชัดเจน
น้ำตาลในเลือดแกว่ง: อาหารเหลวใสส่วนใหญ่มักเป็นน้ำหวานหรือน้ำผลไม้กรอง ซึ่งมีดัชนีน้ำตาลสูง ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดพุ่งสูงและตกลงอย่างรวดเร็ว (เสี่ยงมากในผู้ป่วยเบาหวาน)
อาการหิวและโหย: เนื่องจากย่อยง่ายและไม่มีกากใย ทำให้อยู่ท้องได้ไม่นาน
ถ่ายเหลว: ในบางราย การได้รับแต่น้ำตาลและน้ำในปริมาณมากอาจกระตุ้นให้เกิดการถ่ายเหลวได้
2. ผลข้างเคียงของ "อาหารสายยาง" (Tube Feeding)
คืออาหารปั่นผสมหรืออาหารทางการแพทย์ที่ให้ผ่านสาย
ด้านระบบย่อยอาหาร (พบบ่อยที่สุด)
ท้องเสีย (Diarrhea): อาจเกิดจากอาหารปนเปื้อนเชื้อโรค, ให้อาหารเร็วเกินไป, หรือความเข้มข้นของอาหารสูงเกินไปจนลำไส้ดึงน้ำออกมามาก
ท้องอืดและอาหารไม่ย่อย (Gastric Retention): สังเกตได้จากท้องตึง หรือดูดเช็กแล้วมีอาหารค้างมื้อเก่าเหลือเยอะ เกิดจากระบบย่อยทำงานช้าลง
การสำลัก (Aspiration): เป็นผลข้างเคียงที่อันตรายที่สุด หากอาหารไหลย้อนขึ้นมาเข้าปอด จะทำให้ปอดอักเสบรุนแรง
ด้านร่างกายและผิวหนัง
ความไม่สบายตัว: ระคายเคืองจมูกและคอ (กรณีสาย NG) หรือผิวหนังรอบแผลเจาะหน้าท้องอักเสบ (กรณีสาย PEG)
ปากแห้งและฟันผุ: แม้จะไม่ได้กินทางปาก แต่แบคทีเรียในปากยังทำงานอยู่ หากไม่ทำความสะอาดช่องปากจะเกิดกลิ่นปากและแผลในปากได้ง่าย
สายอุดตัน: เกิดจากการล้างสายไม่สะอาดหลังให้อาหารหรือยา ทำให้ต้องเจ็บตัวเปลี่ยนสายใหม่
3. ตารางสรุปข้อแตกต่างของผลข้างเคียง
หัวข้อ อาหารเหลวใส (กินทางปาก) อาหารสายยาง (ผ่านสาย)
ความเสี่ยงหลัก ขาดสารอาหารรุนแรง ปอดอักเสบจากการสำลัก
ผลต่อลำไส้ ลำไส้ทำงานน้อยลง (ฝ่อตัว) ลำไส้ยังทำงานได้ตามปกติ
การขับถ่าย มักจะถ่ายเหลวหรือไม่มีกาก อาจท้องเสียหรือท้องผูก (ขึ้นอยู่กับสูตร)
ความปลอดภัย ปลอดภัยในการกลืน (ถ้าไม่มีปัญหาการกลืน) ต้องเฝ้าระวังตำแหน่งสายและความสะอาดสูง
💡 วิธีลดผลข้างเคียง (สำหรับผู้ดูแล)
การจัดท่า: สำหรับอาหารสายยาง ต้องยกศีรษะสูง 30-45 องศา เสมอ และห้ามนอนราบหลังกินเสร็จ 1 ชั่วโมง
ความเร็ว: ให้อาหารช้าๆ สม่ำเสมอ (ใช้เวลา 20-30 นาทีต่อมื้อ)
ความสะอาด: ล้างมือและอุปกรณ์ด้วยน้ำร้อน และล้างสายยาง (Flush) ด้วยน้ำต้มสุกทุกครั้งทั้งก่อนและหลังให้อาหาร
การดูแลช่องปาก: ถึงจะไม่ได้ทานทางปาก ก็ต้องแปรงฟันหรือใช้ผ้าชุบน้ำทำความสะอาดเหงือกและลิ้นให้ผู้ป่วยทุกวัน
